Hámarka heilsufar kúa með bættum þægindum

Dagana 23. og 24. var árlega nautgriparæktar ráðstefnan, Kvægkongres, haldin í Herning í Danmörku. Þar var saman komin nokkur fjöldi manns með sameiginlegan áhuga á öllu því er viðkemur nautgriparækt, hvort sem það varðaði rekstur kúabúa, fóðrun, uppeldi, velferð gripa, sjúkdóma og ýmislegt fleira. Fullyrða má að þarna gátu allir ráðstefnugestir fundið fyrirlestur við hæfi.

Undirrituð valdi fyrirlestra eftir áhugasviði og voru því fyrirlestrar um fóðrun, mjaltir, sjúkdóma og velferð kúa og kálfa meðal annars fyrir valinu.

Nigel B. Cook, dýralæknir og fyrirlesari við háskólann í Wisconsins-Madison, var með fróðlegt erindi um hversu mikilvægt það er að hugsa um velferð gripa í fjósum og hvað við getum gert til að bæta þægindi gripanna. Erlendar rannsóknir sýna að algengasta ástæða fyrir stuttri endingu kúa er nytin, næst algengast er júgurheilbrigði, svo frjósemi, fótamein og slys. Skapgerðin var óalgengasta ástæða þess að kúm væri lógað, annað en við þekkjum hérlendis þar sem skapgerðin er heldur ofar á listanum.

Erlendis er oft stefnt að því að kýr nái 5 mjaltaskeiðum eða að árleg endurnýjun í hjörðinni sé um 20%. Þó er ekki hægt að setja alveg samasem merki á milli aldurs og heilsufars. Til eru bú þar sem velferðin er í hávegum höfð og framleiðslan er frábær, en endurnýjunarhlutfallið er talsvert undir 20% árlega og til eru bú með hærra árlegu endurnýjunarhlutfalli en samt er velferðin og heilsufarið frábært. Þetta fer allt eftir bústjórn og áherslum á hverju búi fyrir sig.

Hvíld er lykilatriði fyrir því að kýr nái að lifa vel og lengi og haldi heilsu. Ef kýr mættu velja á milli þess að fá át-tíma eða hvíldar-tíma, þá myndu þær velja hvíldina. Kýr þurfa að hvíla í a.m.k. 12 klst. á sólarhring. Ef sá tími minnkar um tvo tíma, þ.e.a.s. að kýrnar fái 10 klst. hvíld í stað 12 klst. hvíldar, þá sést það á auknum fótameinum og lægri nyt. Minnka þarf heildartímann sem fer í mjaltir eins og kostur er, best er ef hægt er að halda mjaltatímanum, með öllu, í að hámarki þremur klukkustundum á sólarhring.

Mikilvægt er að passa að básarnir sem kýrnar liggja í séu nógu breiðir, mjúkir og ekki mikið af óþarfa rörum og járni allt í kring. Fremst í básunum, framan við kýrnar, er stundum svokallaður “koddi”, hann má ekki vera hærri en 10 cm. Nigel vildi meina að þessi koddi væri sjaldnast notaður til að hvíla höfuðið á, oft er hann hærri en 10 cm og því til vandræða þegar kýrnar standa upp í básunum. Fyrri myndin hér að neðan sýnir hvernig “koddinn” er fyrir kúnni þegar hún stendur upp í básnum. Á seinni myndinni sjáum við hvernig kýr eiga að geta staðið upp – með engin rör eða háa kodda fyrir framan sig.

Hart undirlag er líka til vandræða, sér í lagi fyrir þær kýr sem eiga við fótamein að stríða. Ef undirlagið er hart þá er mótstaðan mikil, en ef undirlagið er mjúkt, þá gefur það eftir og kýrnar eiga auðveldara með að standa upp og sömuleiðis að leggjast án þess að finna mikið til, sjá mynd. 

Nigel B. Cook fór yfir rannsókn þar sem 141 bandarísk kúabú tóku þátt. Í rannsókninni var skoðað hversu margar klukkustundir á sólarhring kýrnar hvíldu sig og hvernig básar voru í fjósunum. Niðurstaða rannsóknarinnar var að í fjósum með vatnsmottum í básunum hvíldu kýrnar sig að meðaltali í 9,7 klst/sólarhring, en í fjósum með sandi í básunum hvíldu kýrnar sig í 11,7 klst/sólarhring – sem er nokkurn vegin eins og best verður á kosið. Þrjú önnur undirlög í básum voru skoðaðar og reyndist hvíldartími kúnna svipaður á þeim öllum, sjá mynd.

Nigel sýndi fram á fleiri rannsóknir með sömu niðurstöðum, þar sem kýr á vatnsmottum væru með áberandi verstu tilfellin af fótameini og sandurinn kæmi best út. Þurrkuð mykja kom líka vel út hvað fótamein varðaði, en frumutalan var stundum vandamál í þeim fjósum – sennilega vegna þess að mykjan var ekki nógu þurr.

Í lokin set ég inn tvær myndir úr fyrirlestrinum er varða stærðir bása. Önnur myndin sýnir mælingar á járnavirki í bás eins og mælt er með. Þessar mælingar eru þó miðaðar við kýr sem eru um 680 kg þungar og líklegt að lækka ætti þessar tölur eitthvað ef miða á við meðalstærð íslenskra kúa. Í því sambandi má benda á BS ritgerð Þorbjargar Helgu Konráðsdóttur frá árinu 2010 þar sem fram kemur að kýrnar voru þá 429 kg þungar að meðaltali. Mögulega hefur sú tala eitthvað breyst á þeim 16 árum sem senn eru liðin.

Hin myndin sýnir hvernig útsýnið á að vera þegar við stöndum framan við bás og horfum á kúna. Ef járnavirkið er eins og myndin sýnir, þá tryggjum við okkur að kýrnar eigi auðvelt með að leggjast og standa upp. Einnig sjáum við að kýrin kemur hvergi við járnin sem gefur til kynna að básinn sé nógu breiður.

Elin Nolsöe Grethardsdóttir
Gæðaráðgjafi hjá Auðhumlu svf.

Til baka