Nautgripasjúkdómar í Evrópu, gin- og klaufaveiki í búi í Slóvakíu

Dagana 23. og 24. var árlega nautgriparæktarráðstefnan, Kvægkongres, haldin í Herning í Danmörku. Þar var saman komin nokkur fjöldi manns með sameiginlegan áhuga á öllu því er viðkemur nautgriparækt, hvort sem það varðaði rekstur kúabúa, fóðrun, uppeldi, velferð gripa, sjúkdóma og ýmislegt fleira. Fullyrða má að þarna gátu allir ráðstefnugestir fundið fyrirlestur við hæfi.

Undirrituð valdi fyrirlestra eftir áhugasviði og voru því fyrirlestrar um fóðrun, mjaltir, sjúkdóma og velferð kúa og kálfa meðal annars fyrir valinu.

Erik Rattenborg, dýralæknir hjá SEGES, og Sören Gerber Nielsen bústjóri, sögðu okkur frá sjúkdómahættum á kúabúum í Evrópu, hvað ber að varast og hvernig, en Sören þessi var í forsvari fyrir 3.000 kúa búi í Slóvakíu þegar gin- og klaufaveiki barst inn á búið - meira um það hér neðar í greininni.

Í upphafi fyrirlestursins fór Erik Rattenborg vandlega yfir hvernig eigi að fylgjast með og verjast sjúkdómum sem krauma allt í kring um Danmörku og suma sjúkdóma sem til staðar eru í Danmörku. Eftirlitinu er skipt í tvennt, það er virkt eftirlit sem er lögbundið og svo er það eftirlit sem bændur, dýralæknar, sláturhúsin og ráðgjafar eiga að sjá um, sem sagt fólkið sem er í kring um gripina úti á búunum og þeir sem taka við þeim þegar þeir fara út af búunum af einhverjum ástæðum. Sláturhús og rannsóknarstofur eru tilkynningaskyldar til yfirvalda ef sýni reynast jákvæð eða ef dýralæknar í sláturhúsunum sjá eitthvað athugunarvert hjá gripum sem koma til slátrunar.

Virkar eftirlitsáætlanir ná yfir þó nokkuð marga sjúkdóma. Eftirlitið er gert með töku mjólkur- og blóðsýna á búunum. Allir mjólkurframleiðendur eru undir eftirliti og flestir þeir sem eru með holdagripi. Sjúkdómarnir sem verið er að leita að í þessum sýnatökum eru meðal annars veiruskita (BVD), sýni tekin fjórum sinnum á ári, IBR (infectious bovine rhinotracheitis) sem er af herpesveiruætt, sýni tekið einu sinni á ári, salmonella, sýni tekið fjórum sinnum á ári, B-streptokokkar, sýni tekið tvisvar á ári og blátunga, sýni tekið einu sinni á ári og auk þess Lumpy skin disease, berklar og fuglaflensa ásamt öðrum minna þekktum sjúkdómum.

Gin- og klaufaveiki er líka í þessum hópi en eftirlitið er virkjað ef sjúkdómurinn greinist í nágrannalöndum. Gin- og klaufaveiki var síðast greind í Danmörku árið 1983.

Mikil hræðsla greip um sig í Danmörku þegar gin- og klaufaveiki greindist í vatnabuffalóum í dýragarði í Þýskalandi snemma árs í fyrra. Ekki var vitað hvaðan það smit hafði borist, en í kjölfarið greindist sjúkdómurinn á búum í Ungverjalandi og Slóvakíu. Sérstök áhættustiga-"trappa" er tiltæk ef gin- og klaufaveiki greinist nálægt Danmörku, (sjá mynd 1) en þar segir hvað eigi að gera heima á búum í Danmörku ef smit greinist í 200-500 km fjarlægð frá landinu. Áhættan er talin verulega há ef smit greinist í Schleswig-Holstein sem er nyrsta héraðið í Þýskalandi og liggur að Danmörku. Slátra þarf öllum gripum á búinu ef smit greinist.

Helsta áhættan núna er ef fuglaflensan (HPAI) smitast í nautgripi, en vitað er að slík smit hafa átt sér stað í Bandaríkjunum sem var fyrst uppgötvað árið 2024. Smitið barst vítt og breitt innan Bandaríkjanna vegna flutninga á lifandi gripum.

Brýnt er fyrir kúabændum að vera sérstaklega varkárir hvað þetta varðar, en 115.000 hænsnum var slátrað vegna fuglaflensusmits í byrjun febrúar í Danmörku. Fuglaflensu-einkenni í nautgripum eru kvef-einkenni og auk þess þarf að fylgjast með mjólkinni þar sem hún fer að líkjast broddi ef smitið berst í júgrað.

Fuglaflensan getur borist í fólk. Oftast eru einkenni í mönnum væg en smitið getur þó verið lífshættulegt. Vitað er að evrópska HPAI-tegundin getur líka farið í nautgripi þar sem slík tilfelli hafa uppgötvast í Hollandi og kindur hafa smitast af tegundinni í Bretlandi.

Í þessu sambandi er mikilvægt að bændur hafi í í huga að þeir bera alltaf ábyrgð á smitvörnum á sínu búi. Mjög mikilvægt er að fara eftir settum sóttvarnar reglum þegar komið er heim á búin eftir ferðir erlendis. Einnig ætti að lágmarka eins og kostur er umferð inn og af búum og hafa viðeigandi búnað (skóhlífar, skó og föt) tiltækan á búinu fyrir utanaðkomandi starfsfólk, hvort sem það eru dýralæknar, frjótæknar, ráðgjafar, sölufólk eða aðrir sem heimsækja búið starfa sinna vegna. Einangra skal aðkomugripi í tiltekinn tíma. Víða erlendis er núorðið gerðar kröfur um fataskipti og sturtuferðir áður enn farið er inn á kúabú, svipað eins og við þekkjum á svínabúum, og eru bílar jafnvel látnir keyra í gegnum sótthreinsandi efni þegar keyrt er inn og út af bæjarhlaði. Ábyrgð ábúenda er því mikil í þessum efnum. Því miður er það ekki óþekkt að mjólkurbílar þurfa að keyra í gegnum óhrein svæði til þess að komast að og frá mjólkurhúsum og jafnvel draga mjólkurslöngur í gegnum óhreinindi til að komast að mjólkurtönkum.

Slíkar smitvarnir, eins og nefnt var hér ofar, hafa einmitt verið teknar upp á búinu hans Sören Gerber Nielsen í Slóvakíu. Þar rekur hann einnig svínabú og naut góðs af því að eiga til sóttvarnar-leiðbeiningar sem hægt var að yfirfæra á kúabúið eftir að gin- og klaufaveikin kom upp á kúabúinu.

Í byrjun árs 2025 greindist gin- og klaufaveiki í einni mjólkurkú af 2.800 mjólkurkúm alls þar sem þessi Sören er bústjóri. Smitið uppgötvaðist í morgunmjöltum þar sem blöðrur fundust á spenum á fullorðinni kú, sjá mynd 2.

Í framhaldinu fór allt á fullt á búinu. Starfsfólkið var einangrað strax á búinu og var bústjórinn þeim afar þakklátur fyrir að taka þessu alvarlega en starfsfólkið vildi allt til vinna til þess að gera þessa ömurlegu lífsreynslu eins bærilega og hægt var.

Mikið var gert til að reyna að finna hvaðan smitið hafði borist en fyrsta hugsunin var að smitið hefði komið frá kúabúi í Ungverjalandi þar sem einhver samgangur hafði verið á milli þessara tveggja búa. DNA-rannsókn leiddi hins vegar í ljós að það var sitt hvor veirustofninn á þessum tveimur búum og því var hægt að útiloka að smitið hafði borist þaðan. Mestar líkur eru taldar á að smitið hefði komið með utanaðkomandi fólki, faratækjum eða fuglum.

Í fjósinu þar sem smitið fannst voru mjólkurkýrnar og yngstu gripir búsins, samtals um 4.000 gripir. Lögin eru skýr þegar kemur að gin- og klaufaveiki – lóga þarf öllum gripum í fjósinu. Aðrir gripir voru í fjósum fjarri smit-fjósinu og sluppu.

Við tók mikið og erfitt skipulag. Ekki var hægt að fara með gripina til slátrunar í sláturhúsi, þeim var því lógað heima á búinu. Koma þurfti miklum fjölda gáma á búið til að geta komið skrokkunum í burtu til förgunar. Ekki reyndist unnt að byrja að slátra kúnum fyrr en þremur dögum eftir að smitið fannst, þá fyrst var skipulagið komið á hreint. Þetta voru erfiðir þrír dagar og samskipti við stjórnvöld í Slóvakíu voru flókin og erfið.

Passað var vel upp á að forvitnir fjölmiðlar kæmust ekki að og lögreglan setti bann við drónaflugi yfir svæðinu. Gerð var hálmbagga-girðing allt í kring um athafnasvæðið.

Ekki var leyfilegt að nota fjósið sem smitið hafði fundist í fyrr en búið var að þrífa það og sótthreinsa nokkrum sinnum og stóð fjósið autt í marga mánuði. Á því tímabili komu eftirlitsaðilar nokkrum sinnum og tóku sýni til rannsókna, en ná þurfti nokkrum fjölda neikvæðra sýna sem tekin með nokkurra mánaða millibili áður en gefið var grænt ljós á að mega nota fjósið á ný.
Kvígur búsins, sem báru á meðan fjósið var ónothæft, voru sumar hverjar færðar á önnur bú, en svo var komið upp mjaltaaðstöðu í kvígufjósinu, þannig að hægt var að mjólka kvígurnar á meðan beðið var eftir að tíminn liði og nota mætti fjósið á ný.

Núna er loksins allt komið á fullt í fjósinu aftur þar sem smitið fannst. Keyptir voru gripir af búum sem voru að hætta og kvígur voru fluttar inn frá Danmörku. Meðalnytin var 11.800 kg OLM/kú fyrir smit, hún er ekki alveg komin þangað enn sem komið er, enda er hjörðin ung, en stefnt er að því að hafa náð sama kúafjölda eins og var fyrir smit um mitt ár 2026.

Það var áhrifaríkt að hlusta á raunir Sörens Gerber Nielsen. Hann sagðist ekki óska sínum versta óvini að ganga í gegnum það að fá gin- og klaufaveiki inn á sitt bú.

Í lokin er rétt að ítreka að sóttvarnir á öllum búum eru mikilvægar og alltaf á ábyrgð ábúenda.

Elin Nolsöe Grethardsdóttir
Gæðaráðgjafi hjá Auðhumlu svf.

Til baka